Қазақстанда 2026 жылы мүгедектігі бар адамдарға берілетін жеңілдіктер ай сайынғы жәрдемақымен шектелмейді. Қолдау салық шегерімдерін, медициналық көмекті, оңалту құралдарын, еңбек кепілдіктерін және тұрғын үй бағдарламаларына қатысуды қамтуы мүмкін. Алайда кез келген топқа «бәрі тегін» деген ортақ ереже жоқ. Кейбір құқықтар бүкіл елде қолданылады, ал басқалары медициналық көрсетілімдерге, отбасы табысына және жергілікті мәслихат шешімдеріне байланысты.
Заңгер, invalides.kz жобасының негізін қалаушы Жан Ботанов қолдаудың негізгі бағыттары мен оны алу қадамдарын жинақтады. Мақсат — өз жағдайыңызда нені тексеру керектігін және тиесілі көмек көрсетілмесе, қайда жүгінуге болатынын түсіндіру.
Ақпарат 2026 жылғы 8 қазанда тексерілді. Нақты қызметтің шарттарын өтініш берген күнге қарай нақтылау қажет.
I, II және III топқа қандай жеңілдіктер беріледі?
Мүгедектік тобы маңызды, бірақ барлық сұраққа жауап бермейді. Оңалту үшін абилитациялау мен оңалтудың жеке бағдарламасы — АОЖБ ескеріледі. Атаулы көмекке отбасының табысы, тұрғын үйге мұқтаждық және бағдарлама талаптары әсер етуі мүмкін. Мүгедектігі бар бала мен ересек адамның қолдау алу негіздері де әртүрлі.
| Бағыт | Нені тексеру керек? |
|---|---|
| I және II топ | ЖТС бойынша әлеуметтік шегерім — жылына 5 000 АЕК; жұмыс аптасы 36 сағаттан аспайды; кемінде 6 күнтізбелік күн қосымша ақылы демалыс. |
| III топ | ЖТС бойынша әлеуметтік шегерім — жылына 882 АЕК. Тек III топтың болуына байланысты 36 сағаттық апта мен қосымша 6 күн демалыс автоматты түрде берілмейді. |
| Барлық топ | МӘМС-ке мемлекеттің қатысуы, белгіленген көрсетілімдер бойынша оңалту, кемсітуден қорғалу; жергілікті жеңілдіктер өңір ережелеріне байланысты. |
| Балалар мен олардың отбасылары | Тиісті шарттар орындалғанда бөлек жәрдемақылар, оңалту, білім беру және тұрғын үй қолдауы. |
1. Салық жеңілдіктері: 2026 жылғы маңызды өзгеріс
2026 жылдан бастап жеке табыс салығы бойынша әлеуметтік шегерім мүгедектік тобына қарай белгіленеді. I және II топ үшін ол күнтізбелік жылына 5 000 АЕК, III топ үшін 882 АЕК. АЕК 4 325 теңге болғанда, бұл белгіленген тәртіппен шегерім қолдануға болатын тиісінше 21 625 000 және 3 814 650 теңге табысқа сәйкес келеді.
Бұл мемлекет адамның шотына аударатын ақша емес. Шегерім салық салынатын табысты азайтады. Нақты үнем табыс пен салық есебіне байланысты. Егер салық салынатын табыс болмаса, пайдаланылмаған шегерім өздігінен жәрдемақыға айналмайды.
Жұмыс істейтін адам бухгалтерияға өтініш пен шегерім құқығын растайтын құжаттарды беріп, есеп айырысу парағын тексергені жөн. Бірнеше жұмыс беруші болғанда, бір жеңілдікті қайталап қолданбау тәртібін алдын ала анықтаңыз. Топ жыл ішінде өзгерсе, Мемлекеттік кірістер комитетінің қолданыстағы түсіндірмелерін ескеріп есептеуді сұраңыз.
Мүлік, жер және көлік салығы бөлек тексеріледі. Бір салықтан босату барлық төлемнен босату деген сөз емес. Нысанның түрі, меншік жағдайы және жаңа Салық кодексі нормалары маңызды. Даулы соманы төлемес бұрын мемлекеттік кірістер органына нысан туралы мәліметтерді көрсетіп, есепті негіздеуді сұраңыз.
2. МӘМС, емделу және дәрі-дәрмек
Мүгедектігі бар адамдар міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жарналарын мемлекет төлейтін санаттарға кіреді. Бірақ мәртебе ақпараттық жүйелерде дұрыс көрсетілуі керек. Жүйеде «сақтандырылмаған» деп тұрса, алдымен мүгедектік туралы мәліметтің өзектілігін тексеріп, Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына жүгініңіз.
Жоспарлы медициналық көмек әдетте тіркелген емханадан басталады: дәрігер көрсетілімдерді, тексерулер мен жолдаманы анықтайды. Тегін дәрімен қамтамасыз ету ауруға, бекітілген дәрілер тізбесіне және тағайындау шарттарына байланысты. Мүгедектік туралы анықтама кез келген дәріні кез келген дәріханадан тегін алуға құқық бермейді.
Дәрі берілмесе, оның тізбеге кіретінін, рецепттің рәсімделгенін, жеткізушіде бар-жоғын және қашан берілетінін нақтылаңыз. Тағайындау мен өтінішті сақтаңыз. Емханадағы пациентті қолдау және ішкі аудит қызметіне, кейін мәселенің сипатына қарай Қорға немесе уәкілетті органға жүгінуге болады. Әкімшілік кідіріске байланысты дәрігер тағайындаған емді өз бетіңізше өзгертпеңіз.
3. Оңалту және Әлеуметтік қызметтер порталы
Кресло-арба, протез, есту аппараты, басқа техникалық құралдар мен санаторийлік-курорттық ем барлық адамға бірдей тізіммен берілмейді. Негізі — белгіленген көрсетілімдер және АОЖБ-ға енгізілген іс-шаралар. Сондықтан МӘС-тен кейін топты ғана емес, бағдарламаның мазмұнын да тексеріңіз: қозғалу, қарым-қатынас және өзіне-өзі қызмет көрсету қажеттіліктері ескерілген бе?
Әлеуметтік қызметтер порталында бағдарламада көзделген тауарлар мен қызметтерді таңдауға болады. Тапсырыс бермес бұрын сипаттамаларды, өлшемдерді, кепілдік қызметті, жеткізу мерзімін және пікірлерді салыстырыңыз. Өтелетін кепілдік берілген соманы нақтылаңыз: қымбат нұсқа қосымша төлемді талап етуі мүмкін.
Жеке көмекші мен ымдау тілі маманы тиісті негіздер болғанда тағайындалады. Кез келген топтың болуы екі қызметке де автоматты құқық бермейді. Қажетті құрал АОЖБ-да болмаса, бағдарламаны түзету мәселесінен бастаңыз. Тауар жеткізілмесе немесе талапқа сай болмаса, мәселені тіркеп, жеткізушіге және жергілікті әлеуметтік қорғау органына хабарласыңыз.
4. Жұмыс: қысқартылған апта, демалыс және еңбек жағдайы
I және II топтағы жұмыскерлер үшін аптасына 36 сағаттан аспайтын жұмыс уақыты және кемінде алты күнтізбелік күн қосымша жыл сайынғы ақылы демалыс көзделген. Бұл кепілдіктер еңбек шарты мен кестеде ескерілуі тиіс. III топ үшін дәл осы жеңілдіктер автоматты түрде белгіленбейді, бірақ медициналық ұсынымдар мен шарттағы басқа талаптар қолданылуы мүмкін.
Мүгедектіктің өзі адам жұмыс істей алмайды дегенді білдірмейді. Нақты кәсіптің талаптары, денсаулық жағдайы және медициналық қорытынды маңызды. «Сіздің тобыңызбен жұмыс істеуге болмайды» деген ауызша сөзбен шектелмеңіз: міндеттерді орындауға нақты қандай шектеу кедергі екенін түсіндіруді сұраңыз.
Қажетті жағдайларды нақты талқылаңыз: қолжетімді жұмыс орны, ыңғайлы кесте, жабдық, міндеттерге сай келсе қашықтан жұмыс істеу. Барлық өтініш жұмыс берушінің автоматты міндетіне айналмайды, сондықтан келісімді жазбаша бекіткен дұрыс. Еңбек құқығы бұзылса, инспекцияға жүгіну үшін шартты, бұйрықтарды, хат алмасуды және есеп айырысу парақтарын сақтаңыз.
5. Тұрғын үй және коммуналдық шығындар
Мүгедектік тегін пәтердің бірден берілетінін білдірмейді. Мемлекеттік тұрғын үй шаралары мұқтаждықты тануға, есепке тұруға және нақты бағдарлама шарттарына байланысты. Тұрғын үйге мұқтаж ретінде тіркелу Отбасы банктің «Тұрғын үймен қамтамасыз ету орталығы» жүйесі арқылы жүргізіледі. Меншік, отбасы құрамы және өз санатыңыз туралы мәліметтерді тексеріңіз.
2026 жылы кезекте тұрғандар үшін деректерді түгендеу маңызды: Отбасы банк арқылы тұрғын үй бөлу тиісті тексеруден кейін жүргізіледі. Бұрын кезекте болсаңыз, ескі анықтамамен шектелмей, жеке кабинеттегі жазба мен қажетті келісімдерді тексеріңіз.
Жеңілдетілген қарыз, жалдамалы тұрғын үй, жалдау ақысын субсидиялау және тұрғын үй сертификаты — бөлек құралдар. Әрқайсысының талаптары мен іріктеу тәртібі бар. Мүгедектік тобы коммуналдық қызметтерді өздігінен тегін етпейді. Тұрғын үй көмегі мен жергілікті қолдау белгіленген шарттар, соның ішінде отбасы табысы мен шығысына қойылатын талаптар орындалғанда рәсімделеді.
6. Жол жүру, инватакси және қолжетімді орта
Қазақстандағы кез келген көлікте барлық мүгедектігі бар адам тегін жүреді деген ортақ ереже жоқ. Қалалық автобустардағы жеңілдіктер жергілікті шешімдермен белгіленеді; теміржол және әуе тасымалы шарттары бөлек нақтыланады. Сапар алдында алушы санатын, көлік картасының қажеттілігін және маршруттар тізбесін тексеріңіз.
Инватакси — өз өлшемдері мен тапсырыс тәртібі бар жеке қызмет. Жергілікті әлеуметтік қорғау органынан негіздерді, құжаттарды, қолжетімді бағыттарды және өтінім мерзімін сұраңыз. «Көлік жоқ» деген ауызша жауап салдарынан қызметті үнемі пайдалана алмасаңыз, оны өтінішпен тіркеген дұрыс.
Ғимараттың қолжетімділігі кіреберістегі пандуспен шектелмейді. Есікке дейінгі жол, оның ені, лифт, санитарлық бөлмелер және қызметтің өзін алу мүмкіндігі маңызды. Өтініште нақты кедергіні сипаттаңыз: мекенжай, орын, күн және не істеу мүмкін емес. Фотосурет қосып, жауапты тұлға мен түзету мерзімін сұрау мәселені нақты қарауға көмектеседі.
7. Білім, жұмыспен қамту және жеке кәсіп
Оқуға түсу кезінде қолданыстағы қабылдау ережелерін, квотаға қатысу негіздерін және білім гранты шарттарын тексеріңіз. Квота автоматты қабылдау емес: құжаттар мен іріктеу нәтижелеріне қойылатын талаптар сақталады. Оқу орнымен ғимараттар мен материалдардың қолжетімділігін және қажетті арнайы жағдайларды алдын ала талқылаңыз.
Жұмысқа орналасу мәселесі бойынша мансап орталығына және Электрондық еңбек биржасына жүгінуге болады. Бос орындарды мүгедектік фактісіне ғана емес, біліктілік пен нақты шектеулерге қарай таңдауды сұраңыз. Өз кәсібіңіз үшін Business.enbek.kz хабарландыруларын тексеріңіз: гранттардың жеке қатысу шарттары, конкурсы және қаражатты нысаналы пайдалану талаптары бар.
Өтінім алдында шынайы смета жасаңыз: жабдық, жалдау, шығыс материалдары және күтілетін табыс. Қандай шығындарға рұқсат берілетінін, есептілік тәртібін анықтаңыз. «Грантқа кепілдік беремін» деген делдалға ақша төлемеңіз: шешімді белгіленген рәсім бойынша уәкілетті комиссия қабылдайды.
8. Өңірлік төлемдер және отбасына көмек
Атаулы күндерге қосымша төлемдер, материалдық көмек және кейбір өтемақылар жергілікті ережелермен белгіленуі мүмкін. Көрші қалалардың өзінде алушылар тізімі мен көмек сомасы әртүрлі болуы ықтимал. Танысыңыздың ақша алғаны басқа өңірде дәл сол төлемге құқығыңыз бар екенін дәлелдемейді.
Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінен мәслихаттың қолданыстағы шешімін сұраңыз: нөмірі, күні, санаттары, мөлшері және тағайындау тәртібі. Өтініш қажет пе, әлде төлем тізім бойынша беріле ме — нақтылаңыз. Атаулы әлеуметтік көмек үшін мұқтаждық пен табыс бөлек бағаланады, ол барлық мүгедектігі бар адамға автоматты тағайындалмайды.
Мүгедектігі бар баланың ата-аналары мен күтім жасайтын адамдар өздеріне қатысты қолдау негіздерін тексеруі керек. Бала жәрдемақысы, күтім төлемі және оңалту қызметтері әртүрлі мақсатқа арналған. III топтағы ересек адам ережелерін балаға қолдануға немесе кез келген төлемді отбасыға ортақ үстеме деп есептеуге болмайды.
Жеңілдікті рәсімдеу: қадамдық тәртіп
- Нақты қажеттілікті атаңыз. «Барлық жеңілдік» емес, салық шегерімі, дәрі, оңалту құралы, тұрғын үй немесе жол жүру.
- Негізін тексеріңіз. Қызметке байланысты топ, мерзім, АОЖБ, медициналық көрсетілім, табыс немесе тіркелген жер.
- Өтініш адресатын анықтаңыз. Бухгалтерия, емхана, әлеуметтік қорғау органы, Отбасы банк немесе басқа құзыретті ұйым.
- Өтініш беріп, растауын сақтаңыз. Нөмірін, күнін, қосымшалар тізімін және мәтін көшірмесін бір папкаға жинаңыз.
- Нәтижені тексеріңіз. «Қаралды» деген жауап қана емес, нақты қызмет, қайта есептеу немесе негізделген бас тарту маңызды.
Толық медициналық құжаттарды кез келген адамға бермеңіз. Әр қызметке белгіленген тізім қажет, ал мәліметтің бір бөлігін органдар мемлекеттік жүйелерден алады. Қосымша құжат сұралса, құқықтық негізін және қандай ақпаратты алу мүмкін болмағанын түсіндіруді сұраңыз.
Бас тартса не істеу керек?
Алдымен себебін анықтаңыз. Кейде мәселе дерекқордағы қате не жетіспейтін құжатта, кейде ереже дұрыс қолданылмайды. Жазбаша бас тарту айырмашылықты түсініп, қорғау жолын таңдауға көмектеседі. Мемлекеттік органға eOtinish арқылы жүгінгенде өтініш беріп отырғаныңызды немесе шешімге шағымданатыныңызды дұрыс белгілеңіз.
Менің жағдайымды ескере отырып, [қолдау шарасының атауы] алуға құқығымды тексеруді сұраймын. Қолданылатын нормаларды, қажетті құжаттар тізімін және қызмет алу тәртібін көрсетуді сұраймын. Бас тартуға негіз болса, шағымдану тәртібі мен мерзімі түсіндірілген дәлелді шешім беруді сұраймын.
Күндерді, бұрынғы өтініш нөмірін және нақты талабыңызды көрсетіңіз. Қабылданған шешімге шағымдансаңыз, жеңілдіктер туралы жалпы сұрақ жеткіліксіз: қандай шешіммен және не себепті келіспейтініңізді жазыңыз. Мерзім мен тәртіп даудың сипатына байланысты, сондықтан бас тартуды алғаннан кейін құжаттарды тексеруді созбаңыз.
Жиі қойылатын сұрақтар
III топқа жеңілдіктер беріле ме?
Иә. ЖТС бойынша жылына 882 АЕК әлеуметтік шегерім қарастырылған, мемлекет МӘМС-ке қатысады, тиісті негіздермен оңалту беріледі. Басқа шаралар қызмет пен өңір шарттарына байланысты.
Барлық жеңілдік автоматты рәсімделе ме?
Жоқ. Кейбір қызметтерге өтініш, құқықты растау, дәрігер жолдамасы немесе АОЖБ-дағы іс-шара қажет. Әр шараның тәртібін бөлек тексеріңіз.
Жұмыс істеп, қолдау алуға бола ма?
Жұмыс мүгедектік мәртебесін өздігінен жоймайды. Бірақ табыс мұқтаждыққа қарай берілетін көмекке әсер етуі мүмкін. Нақты жәрдемақы немесе бағдарлама шартын бөлек тексеру қажет.
5 000 АЕК шегерімі картаға төлене ме?
Жоқ. Бұл I және II топ үшін салық салынатын табысты есептеудегі жылдық әлеуметтік шегерім шегі, ақшалай төлем емес.
Жергілікті жеңілдіктер тізімін қайдан білуге болады?
Тұрғылықты жердегі әлеуметтік қорғау органынан. Ауызша кеңеспен шектелмей, қолданыстағы ережелер мен мәслихат шешімін сұраңыз.
Құқығыңызды қорғауға көмек
Жан Ботанов — заңгер, бала кезінен мүгедектігі бар, үш жоғары білім алған және спорт шебері атанған азамат. Өз құқығын қорғау тәжірибесі invalides.kz жобасына негіз болды. Денсаулыққа байланысты шектеулер адамды оқу, жұмыс істеу және өз өмірін өзі құру мүмкіндігінен айырмауы тиіс.
Тиесілі қолдаудан бас тартса, өтініш нысаны арқылы жағдайыңызды жазыңыз немесе +7 701 299 44 44 нөміріне қоңырау шалыңыз. Шешімді, күндерді және хат алмасуды дайындаңыз — бұл мәселені тезірек түсінуге көмектеседі. Есіңізде болсын: бірлікте күш бар.
Сондай-ақ оқыңыз: 2026 жылғы мүгедектік жәрдемақысы: мөлшері мен рәсімдеу тәртібі.